HomeErasmus Online DatabaseNewsletterNederlands

Pierre Bayle (1647-1706)

De Filosoof van Rotterdam

Een buitenstaander. Fransman in Nederland. Protestant tussen katholieken. Vrijdenker onder fundamentalisten. Dit alles was Pierre Bayle. Hij verdedigde atheïsten en moslims toen zij als een bedreiging voor de maatschappij werden gezien. Populariseerde specialistische kennis voor een breder publiek. Vanaf 1681 gaf Bayle colleges aan de Illustre School in Rotterdam. Door toedoen van zijn collega Pierre Jurieu werd Bayle in 1693 ontslagen; volgens de kerk zou “de jeught pericul lopen van misleijd te werden” door Bayle. Als onafhankelijke academicus wilde hij zich niet in het keurslijf van een instelling laten persen. Hij verafschuwde de hokjesgeest en het navelstaren aan universiteiten. Zijn onderwijs gaf Bayle in het Latijn. Nederlands heeft hij nooit geleerd. Frans was geen probleem voor zijn publiek.

Rotterdam in de Gouden Eeuw

In de 17e eeuw veranderden wetenschap en religie ingrijpend. De Republiek der Verenigde Nederlanden was betrekkelijk tolerant. Zo vonden de denkbeelden van Descartes en Spinoza hier vroeg ingang en werden ze snel invloedrijk. Rotterdam was een Europees centrum van verlicht denken, een cultuurstad die concurreerde met traditionele bastions van geleerdheid zoals Parijs. Dat kwam onder meer door het erasmiaanse klimaat van tolerantie in Rotterdam. De intelligentsia paarde geleerdheid aan religieuze pluriformiteit. Ze stelde moraal boven dogmatiek. Ook gingen cultuur en commercie hier hand in hand — denkers en kooplui wilden zowel winst als wetenschap bevorderen. Symbool voor dit verbond staat de samenwerking tussen Bayle en de Rotterdamse boekdrukker en boekhandelaar Reinier Leers.

Bayle’s denkwereld

Bayle geldt als controversiële, maar invloedrijkste denker van de Vroege Verlichting. Hij pleitte voor religieuze tolerantie, omdat in geloofszaken zekerheid een illusie is. Alleen de rede kan bepalen wat waar is en niet. Maar geloof is per definitie niet gebaseerd op de rede. Dus moeten kerk en staat worden gescheiden en moet de kerk zich schikken naar de staat. Alleen zo valt de orde te handhaven. Uniek was Bayles standpunt dat geloof en fatsoenlijk gedrag los van elkaar staan: een atheïst kan een even goed burger zijn als een christen. Volgens Bayle moeten doctrines worden beoordeeld op hun gevaar voor de maatschappelijke orde, niet op waarheidsgehalte. De samenleving kan prima bestaan uit groeperingen met tegenstrijdige ideeën.

Voor Bayle geldt: de mens is passie. Mensen handelen impulsief en uit zelfbehoud. De maatschappij is het resultaat van gefatsoeneerde passies. Volgens Bayle moet ieder mens proberen zich te verplaatsen in overtuigingen die hem vreemd zijn. Bekijk jezelf door andermans ogen! Dat is leerzaam, en vermakelijk. Bayle was een sceptische kosmopoliet, een toeschouwer die vond dat mensen iets gemeenschappelijk hebben wat elk nationalisme ontstijgt. Intellectuelen horen eerst te begrijpen en pas dan te oordelen. Zelf deed hij dat bij uitstek. Als buitenstaander dwong hij insiders om hun eigen wereld binnenste buiten te keren. Zijn filosofie vormt geen gesloten systeem, het is een samenstel van kritische, sceptische en polemische denkbeelden in reactie op wat hij van anderen las.

top