HomeErasmus Online DatabaseNewsletterNederlands

Boeken van Bayle

Pensées Diverses, Ecrites à un Docteur de Sorbonne, A l’occasion de la Cométe qui parut au mois de Decembre 1680 — Rotterdam : Reinier Leers, 1683

= Allerlei gedachten, geschreven aan een geleerde van de Sorbonne, naar aanleiding van de komeet die in december 1680 verscheen

Bayle bestrijdt het geloof in kometen als goddelijke voortekens en allerlei ander bijgeloof. Dat veel mensen langdurig iets geloven, is geen bewijs van waarheid. Daarbij komt dat mensen hun geloof uiteindelijk niet in de praktijk brengen. Daarom maakt het geloof voor de samenleving weinig uit en kan een atheïstische samenleving even deugdelijk en ordelijk zijn als een christelijke. Voor Bayles tijd was dit een gewaagde stelling, die dan ook grote opschudding veroorzaakte.

Commentaire Philosophique Sur Ces Paroles De Jésus-Christ, Contrain-Les D’Entrer ; Ou Traité De La Tolérance Universelle — Rotterdam : Reinier Leers, 1686

= Filosofisch commentaar op de woorden van Jezus Christus, «Dwing hen om binnen te gaan» ; Of Verhandeling over de universele verdraagzaamheid

Volgens Bayle zijn er geen onfeilbare maatstaven waaraan je ware geloof kan afmeten of herkennen. Iemand kan enkel z’n geweten volgen. Verder is alleen de rede in staat om te oordelen in kwesties van geweten, moraal en verdraagzaamheid. Voor Bayle is vervolging uit naam van het geloof strijdig met het wezen van de ethiek, want de ethiek is universeel en wordt niet bepaald door het geweten van ieder individu. Bayle wijst vervolging uit naam van het geloof daarom af, zelfs van ketters en atheïsten.

Projet Et Fragmens D’Un Dictionaire Critique — Rotterdam: Reinier Leers, 1692

Een voorpublicatie van enkele artikelen uit Bayles Dictionnaire, bedoeld voor geleerden om hun mening te geven over de beoogde uitgave van de Dictionnaire. Het drukken werd voltooid op 14 mei 1692. Het boekje verscheen anoniem, maar in brede kring was bekend dat Bayle de auteur was. Kenmerkend voor Bayle is dat in deze voorpublicatie het uiteindelijke resultaat (de Dictionnaire) nog niet duidelijk wordt, omdat hij zelf nog geen afgerond plan had. Door de reacties op dit Projet bracht Bayle een belangrijke verandering in de opzet van zijn Dictionnaire aan: de toevoeging van verhalende tekst.

Dictionnaire Historique et Critique — Rotterdam: Reinier Leers, 1697

= Historisch-kritisch Woordenboek

Een historisch woordenboek aangevuld met correcties op concurrerende soortgelijke lexica en tegelijk een mengvat voor alles wat Bayle bezighield. Daarom komt Bayle zelf er duidelijk uit naar voren: het is een ego-document, haast zijn intellectuele autobiografie. De inhoud is concreet, duidelijk en kakelbont. De combinatie van lexicografie en filosofie laat Bayles Dictionnaire veel prettiger lezen dan een filosofisch tractaat en zo bereikte hij een breder publiek. Bayle vermeldt altijd zijn bronnen: zo’n 4.000, vanaf de Oudheid tot en met eigen tijdgenoten. Leers begon het drukwerk in september 1694 en de laatste bladzij rolde van de pers op 24 oktober 1696. Leers stond erop dat Bayle als auteur op de titelpagina werd vermeld — hijzelf wilde dat niet. Begin 1697 werd het boek in Frankrijk verboden, omdat het tegen het fatsoen, de politiek en het geloof zou zijn gericht. Uiteraard leidde deze censuur tot meer succes. Het register wordt besloten met de opmerking: “Uit respect voor de samensteller van dit register wijzen we het publiek erop dat het register omvangrijker was, maar dat we genoodzaakt waren om allerlei zaken eruit te halen om het drukken te kunnen afronden op het tijdstip dat voor de belangen van de boekverkoper was vereist.”

Bayle Dictionnaire lemma Erasme.pdf

Het Leven van B. De Spinoza met eenige Aantekeningen over zyn Bedryf, Schriften, en Gevoelens: Door Bayle, Nevens een Kort Betoog van de Waarheit des Christelyken Godtsdiensts; En Twee Verhandelingen, I. Van de Ziel. II. Van Godts Wezentlykheit Door [I.] Jacquelot. Vertaalt door F. Halma. De Voorreden behelscht eenige Aanmerkingen tegens ’t Levensvervolg van Philopater — Utrecht, Halma en vande Water, 1698

Het langste en controversieelste artikel in Bayles Dictionnaire gaat over de beroemde filosoof Spinoza (1632–1677). Bayle heeft kritiek op diens filosofie, lof voor z’n levenswandel. Hij maakt Spinoza tot middelpunt van het intellectuele debat. Dit lemma verscheen vroeg in Nederlandse vertaling als zelfstandige uitgave. De tweede tekst in dit boek is een betoog van een andere auteur (Jacquelot) tegen de filosofie van Spinoza. Spinoza stelde God gelijk aan de natuur. Daarmee werd hij door christenen als een ketter beschouwd.

Oeuvres Diverses. Contenant tout ce que cet Auteur a publié sur des matieres de Theologie, de Philosophie, de Critique, d’Histoire, et de Litterature, excepté son Dictionnaire Historique Et Critique — Den Haag: Husson, 1727–1731 (4 delen)

= Allerlei werken met daarin alles wat de auteur heeft gepubliceerd over theologie, filosofie, aan kritische en historische overpeinzingen, en over literatuur; met uitzondering van zijn Historisch-kritisch Woordenboek.

Onderdeel van dit verzamelde werk is Bayle’s Nouvelles de la république des lettres. Dat is het eerste populair-wetenschappelijke tijdschrift van Nederland. Drie jaar lang publiceerde Bayle elke maand een aflevering van zo’n 100 bladzijden met wetenschappelijke nieuwtjes, boekaankondigingen, recensies van pas verschenen boeken enz. Iemand noemde dit tijdschrift het kosmopolitische geweten in een provinciaalse wereld.

omhoog

top