HomeErasmus Online DatabaseNewsletterNederlands

De ideeën van Erasmus

Niets is belangrijker dan opvoeding en onderwijs, vindt Erasmus. Hij is slecht te spreken over de scholen van zijn tijd. Erasmus gebruikt de ideeën van de oude Grieken en Romeinen om het onderwijs te vernieuwen. Dat is volgens hem belangrijk voor de samenleving. “Onderwijs is de basis van alles wat goed is.” “Mensen worden niet geboren, maar gevormd.” Daarom gaan veel van zijn boeken over het leren van taal, van schrijven, van spreken, van goede manieren, van bidden. Zelf geeft Erasmus privéles aan rijke jongens. Voor deze lessen schrijft hij zijn eigen schoolboeken. Ook 200 jaar na zijn dood werden deze boeken nog gebruikt, in heel Europa.

Erasmus’ ideeën over opvoeding en onderwijs zijn nieuw voor zijn tijd. Hij vindt dat je kinderen zacht moet behandelen. Dat je ze liever moet aanmoedigen dan straffen. Dat je ze eerlijk en met respect moet behandelen. Zo leren kinderen beter en ontwikkelen ze zich sneller. Zo leren kinderen wat goed is en wat slecht. Zo gaan kinderen zich zelf net zo gedragen tegen anderen. Dit vindt Erasmus belangrijk, want je leeft niet alleen voor jezelf. Mensen moeten voor elkaar opkomen, eerlijk en betrouwbaar zijn, vindt hij.

De filosofie van Christus

"Een simpel oog ziet niets dan Christus' glorie."

In Erasmus’ tijd is iedereen in Europa christen. Maar Erasmus is geen gewone christen. Hij leeft jarenlang in een klooster en wordt zelfs priester. Ook schrijft hij boeken vol over het christelijke geloof. Tegelijk heeft Erasmus kritiek op de hebzucht van monniken en de machtswellust van bisschoppen. De Kerk moet zuiver zijn en leven naar de woorden en waarden van Jezus Christus, vindt hij. Voor een ware gelovige is schone schijn onbelangrijk. Het gaat om een persoonlijke band met God. Hiervoor moet je de Bijbel lezen. Dus vertelt Erasmus alle boeken van het Nieuwe Testament na in zijn eigen woorden: de Parafrasen. Ook schrijft hij een Handboekje waarin hij vertelt hoe een goede christen moet leven.

Aan Erasmus als bijbelse humanist heeft het tv-programma God in de Lage Landen aandacht besteed. Bekijk hier dat programma.

Net als Erasmus stoorde ook Maarten Luther (1483–1546) zich aan misstanden in de Kerk. Maar hij was veel radicaler dan Erasmus. Door Luther ontstonden twee kampen: protestanten en katholieken. Dit had Erasmus graag willen voorkomen. Eerst wilde hij niet kiezen, maar uiteindelijk bleef hij wel katholiek. Dit maakte hem bij beide partijen niet populair.

Klassieke Oudheid en christendom

Erasmus is voortdurend op zoek naar de zuivere bron voor een zuivere geloofshouding: de bestudering en beoefening van de bonae litterae staan dan ook volledig in dienst van dit doel. Hij wil het Christendom hervormen door een versmelting van de "bonae litterae" en de "sacrae litterae." Perfecte kennis van Latijn en Grieks was onmisbaar om het Nieuwe Testament en de ‘kerkvaders’ — de theologen van de vroege Kerk die Erasmus erg waardeerde — te kunnen lezen. En wat de ethiek betreft: Denkers uit de klassieke Oudheid, bijvoorbeeld Socrates en Cicero, konden door hun hoogstaande moraal ook voor christenen een voorbeeld zijn.

 

Filos-chrfil-christus_1.jpg
St. Hieronymus

St. Hieronymus, 1527, door H. van Roemerswaele. Voor Erasmus was de kerkvader Hieronymus het grote voorbeeld van hoe een goed christen en geleerde behoorde te zijn. (Rijksmuseum Amsterdam)

Verinnerlijking

Erasmus is veel christelijker dan menigeen tegenwoordig denkt. Tijdens zijn opleiding is Erasmus sterk beïnvloed door de Moderne Devotie. Dit was een typisch Nederlandse vorm van laat-middeleeuws geloofsleven waarin de nadruk lag op de eigen, innerlijke beleving van het christelijke geloof. Erasmus neigt op dit punt zelfs naar piëtisme. Nadruk op innerlijke beleving betekende voor Erasmus ook het streven naar zoveel mogelijk geleerdheid die hij noodzakelijk vond om de eigen beleving van het christelijke geloof te ondersteunen en te verdiepen.

 

Filos-chrfil-christus_2.jpg
Zelfkastijding van de heilige Hieronymus

Door Joost van Cleve (1485-1540); olieverf op paneel (Erasmushuis Brussel)

In talloze passages zet Erasmus zich af tegen de uiterlijke symbolen van het christelijke geloof waarmee velen hun geloofsbeleving extra vorm geven. Erasmus vindt wereldlijk vertoon gruwelijk. Allerlei zichtbare (of: opzichtige) vormen van geloofsbeleving moeten het ontgelden: verering van heiligen, relieken en beelden, de bedevaarten, het opzichtig volgen van de mis of het overdreven zichtbaar bidden. Voor Erasmus is in veel gevallen sprake van zinloze rituelen. Hij is niet tegen religieuze ceremoniën en gebruiken op zichzelf, maar het dient daarbij altijd in de eerste plaats om de inhoud te gaan. Het sacrament van de doop vindt hij zeer belangrijk, en hij is gehecht aan het bijwonen van de mis. Het wekt dan ook geen verbazing dat Erasmus later in zijn leven zelfs verzucht dat hij de kerkelijke plechtigheden waarmee hij zo vertrouwd was, mist. Die katholieke plechtigheden waren als gevolg van de beeldenstorm in Bazel op 9 februari 1529 en de daarop volgende machtsovername door de protestanten uit de openbaarheid verbannen.

Meer weten? Lees hier verder.

Strijd met Luther

"Christus ken ik. Luther heb ik nooit leren kennen."

De 95 stellingen van Luther

Op 31 oktober 1517 plakte de augustijner monnik en hoogleraar in de theologie Maarten Luther (1483-1546) in Wittenberg 95 stellingen op onder andere de kerkdeuren voor openbare discussie. Erasmus staat op het moment van deze belangrijke historische gebeurtenis op het toppunt van zijn carrière. Hij heeft net zijn Latijnse vertaling van het Nieuwe Testament gepubliceerd, hij is een veelgevraagd raadsman en intellectueel leider van Europa.

Luthers stellingen waren voornamelijk gericht tegen de bloeiende handel in aflaten, waarmee mensen zich een plaatsje in de hemel dachten te kunnen kopen. Die praktijk was enerzijds al lang voorwerp van kritiek, maar kon zich anderzijds in grote populariteit verheugen, zowel van de kant van de gelovigen als van de kant van kerkelijke instanties die er goed aan verdienden. De opbrengsten kwamen niet alleen kerken en bijzondere heiligdommen ten goede, maar werden ook gezien als financieringsbron van allerlei soorten ondernemingen - zoals in ons land de aanleg van dijken - of gebruikt voor de betaling van schulden.

 

Filos-luther-luther1.jpg
Maarten Luther

Door Lucas Cranach de Oude, 1526.

Bij dit portret hoort ook een afbeelding van de vrouw van Luther. Het werd gemaakt naar aanleiding van Luthers huwelijk. Cranach portretteerde vele beroemde echtparen uit zijn tijd. Hij schilderde zelfs Erasmus en zijn vrouw, hoewel Erasmus nooit getrouwd is geweest. Men gaat er dan ook van uit dat dit portret voortkwam uit een Erasmus-vijandige gezindheid.

Brief van kerkelijk leider Wittenberg

Ongeveer een maand voor Luthers openlijke stellingname had Erasmus een brief ontvangen van de aartsbisschop van Mainz. Deze was tegelijkertijd aartsbisschop van Magdeburg en gewoon bisschop van Halberstadt en zwaaide zodoende kerkrechtelijk ook de scepter over Wittenberg. In zijn brief sprak de prelaat de wens uit op een dag oog in oog te mogen staan met Erasmus en hoopte hij dat Erasmus een paar heiligenlevens zou schrijven. In zijn antwoord prees Erasmus de kerkvorst hogelijk, onder andere omdat hij naast zijn drukke ambtsbezigheden zich druk maakte over de bakersprookjes van de gangbare heiligenlevens die zo slecht geschreven waren dat niemand die maar enigermate geletterd was, ze las zonder zich te vervelen. Men moest ze inderdaad van allerlei onwaarachtigheden zuiveren. Sterker nog, in de kerk moest niemand iets dulden dat niet op de Bijbel zelf was gebaseerd of dat niet door uitstekende mensen was gepropageerd.

Meer weten? Lees hier verder.

top