HomeErasmus Online DatabaseNewsletterNederlands

Standbeeld van Erasmus

"Wat is dwazer … dan … in brons op de markt te staan?"

Eerste beeld van hout

Uitgerekend Erasmus, die zo wars van alle uiterlijk vertoon was, hebben onze voorouders op de markt gezet. Het standbeeld van Erasmus is een van de eerste standbeelden in de Nederlandse geschiedenis. Door de eeuwen heen hebben de verschillende versies van dit standbeeld — vijf stuks om precies te zijn — vele toeristen getrokken. Speciaal hiervoor kwamen zij naar Rotterdam. Net als over het omstreden geboortejaar van Erasmus (1466, 1467, 1469) zijn er over het jaartal van de komst van het eerste standbeeld van Erasmus ook onduidelijkheden. Matthijs Bastiaensz, een boekverkoper en uitgever van Erasmusvertalingen in Rotterdam, noemt 1536. In een voorwoord zegt hij dat bestuurders van de stad Bazel vier jaar voor de dood van Erasmus een naar het leven uitgehouwen portretbeeld naar Rotterdam hebben gestuurd. Of dit klopt, is onduidelijk. Wel is zeker dat in 1549 een houten beeld van Erasmus is vervaardigd om prins Philips te verwelkomen. Deze houten Erasmus had een welkomstgedicht in het Latijn in zijn hand. In het holle beeld zat een scholier verstopt die tijdens het bezoek van Philips het gedicht hardop heeft voorgedragen.

Koperen Erasmus

Het is nooit de bedoeling geweest dat het houten beeld lang zou meegaan. Maar de Rotterdammers vinden een standbeeld van Erasmus toch wel mooi. Dus komt er in 1557 een stenen beeld. Ook dit beeld krijgt last van de tijd, en in 1620 is de ons bekende "koperen Erasmus" vervaardigd. Het beeldhouwwerk van Hendrick de Keyser is met veel rumoer op 22 april 1622 op de Grote Markt geplaatst. Dit heeft de stad zo'n tienduizend gulden gekost. Orthodoxe calvinisten hebben tevergeefs geprobeerd dit te voorkomen. In getrouwe navolging van Erasmus' lof voor Hollandse poetsdrift volgens het Adagium "Het Bataafse oor" wordt het Rotterdamse beeld bij tijd en wijle goed verzorgd, getuige de woorden van Emanuel van Welsenes rond 1700: "Het heerlycke en onverbeterlijcke gegoten beeldt ... wiens gelijk in kunst van werk ... nog in Roomen, nog in Vranckrijk, of tot Amsterdam is te vinden werd jaarlijks opgeschuurd soodanig dat het tegens de zon als gout blonk." Het beeld en de geleerde vormden voortaan herhaaldelijk een dankbare aanleiding voor verheerlijkende uithalen, maar waren evenzeer inzet van polemische discussies. Vrij snel na de plaatsing wordt bovendien de aandacht gevestigd op de veronderstelde bezigheid van het beeld, getuige een paar regels van Constantijn Huygens (1660): "Dit's Rotterdammer Merckt, en 't Paepje dat daer staet, Erasmus zaliger, siet sijn versuft gelaet; Hij staet en mijmert en vergeet sijn blad te keeren." Een mythe rondom het beeld wil dat Erasmus bij het slaan van de klok een pagina omslaat. In de zeventiende eeuw is hierover geschreven: "(Ik heb) sien staen Erasmus, hebbende op sijn hant een boeck; deselve de klock d'uren van den dagh hoorende slaen, keert 't telkens een blad in 't boeck om."

Gesukkel met de sokkel

In 1996 is het beeld van zijn plaats verwijderd, omdat het pardoes voorover was gevallen. Dit was zeker niet de eerste keer dat dit gebeurde. Drie keer is het standbeeld voor een tijdje van zijn plek geweest. Blijkens aantekeningen van Jacob Lois werd het beeld op 18 april 1674 voor reparatie naar het stadstimmerhuis overgebracht "alsoo het van boven neder wilde vallen." Het duurt enige tijd voordat het euvel is hersteld, want ergens anders lezen we dat Erasmus op 22 april 1677 "weder op de Groote Markt (is) geset." Een andere reden kan zijn dat de magistraat het beeld tegen opstandige mensen moet beschermen. Hij laat het van zijn sokkel halen en slaat het een tijdje in een pakhuis op, totdat de rust is teruggekeerd. Er is een legende dat het stadsbestuur van Bazel nog geprobeerd heeft het beeld te kopen. Met een paar stemmen verschil zou dit voorkomen zijn. Wanneer de "koperen Erasmus" in 1677 terugkeert, zijn op de sokkel nieuwe inscripties aangebracht, zoals die nu nog te lezen zijn. Nog eenmaal is de tekst op de sokkel aangepast. Deze verandering betreft het geboortejaar van Erasmus. Meestal neemt men tegenwoordig aan dat het jaartal 1466 juist is, maar vanaf 1557 is op de sokkel van het beeld op de Grote Markt 1467 te lezen geweest. Pas vanaf 1950 krijgt 1469 als mogelijkheid de overhand. De grote internationale herdenkingen van Erasmus' geboorte worden voor 1969 gepland. In Rotterdam wordt in 1964 besloten om het jaartal op de sokkel in 1469 te veranderen. Dat wordt weer hersteld in 1984, omdat dan 1467 algemeen aanvaard lijkt.

Standbeeld belangrijk voor Rotterdam

Tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940-1945) is het beeld begraven in de tuin van Museum Boijmans Van Beuningen, ter bescherming tegen de Duitse bezetter. Daarna heeft het eerst op de Coolsingel gestaan —gedraaid op zijn sokkel! In 1964 is het beeld verhuisd naar zijn laatste rustplaats: Het Grotekerkplein bij de Sint Laurenskerk. Nog niet zolang geleden is het standbeeld van Erasmus gerestaureerd. De plechtigheid bij de herplaatsing van het beeld op 29 januari 1998 benadrukte de wens dat het beeld een centrale plaats in de stad moet blijven innemen. Het beeld belichaamt namelijk niet alleen de roem van Erasmus, maar verheft ook het aanzien van zijn geboortestad. Op het Grotekerkplein is het beeld met zijn lange geschiedenis nog steeds te bewonderen.

top